Kleinschalige zorg wordt vaak gekoppeld aan meer persoonlijke aandacht, vaste gezichten en een huiselijke omgeving. Zeker binnen de ouderenzorg en dementiezorg kiezen organisaties daarom voor kleinere woongroepen en teams.
Maar wat is het effect van kleinschalige zorg daadwerkelijk? Onderzoek laat een genuanceerd beeld zien. Kleinschaligheid kan voorwaarden creëren voor meer persoonsgerichte zorg, autonomie en betrokkenheid, maar een kleinere groep bewoners leidt niet automatisch tot betere zorg.
De manier waarop de zorg wordt georganiseerd, de deskundigheid van medewerkers, de fysieke omgeving en de ruimte voor persoonlijke keuzes bepalen uiteindelijk een groot deel van het resultaat.
Wat bedoelen we met kleinschalige zorg?
Bij kleinschalige zorg wordt ondersteuning georganiseerd rond een relatief kleine groep cliënten, vaak in een herkenbare en huiselijke omgeving.
Binnen de ouderenzorg en dementiezorg zie je bijvoorbeeld woonvormen waarbij:
- een beperkte groep bewoners samenleeft;
- medewerkers zoveel mogelijk vaste gezichten zijn;
- dagelijkse activiteiten onderdeel zijn van het gewone leven;
- bewoners invloed houden op hun eigen dag;
- de woonomgeving minder institutioneel is ingericht;
- familie en mantelzorgers gemakkelijker bij het dagelijks leven kunnen worden betrokken.
De precieze vorm verschilt per organisatie. Kleinschalige zorg is dus geen vast model met één voorgeschreven groepsgrootte.
Meer over de woonvorm zelf lees je bij kleinschalig wonen voor ouderen.
Wat zegt onderzoek over het effect van kleinschalige zorg?
De gedachte achter kleinschalige zorg is logisch: een kleinere en herkenbare omgeving zou meer mogelijkheden kunnen geven voor persoonlijke aandacht, autonomie en deelname aan het dagelijks leven.
Onderzoek ondersteunt een deel daarvan, maar niet iedere veronderstelling.
Een systematische review naar innovatieve kleinschalige woonvormen voor mensen met dementie bekeek 21 onderzoeken. Sommige studies vonden positieve effecten op bijvoorbeeld sociaal gedrag, het uitvoeren van dagelijkse activiteiten en emotioneel welzijn. Andere onderzoeken vonden juist geen duidelijk verschil met traditionele woonvormen. In enkele onderzoeken werden bovendien meer gedrags- en psychologische symptomen gezien. De onderzoekers benadrukken daarom dat de resultaten voorzichtig moeten worden geïnterpreteerd.
De belangrijkste conclusie is dus:
kleinschalige zorg kan positieve voorwaarden creëren, maar kleinschaligheid op zichzelf garandeert geen betere uitkomsten.
Effect op de kwaliteit van leven van bewoners
Een belangrijke reden om voor kleinschalige zorg te kiezen is de verwachting dat bewoners zich meer thuis voelen en meer kwaliteit van leven ervaren.
Onderzoek laat op specifieke onderdelen inderdaad positieve resultaten zien.
In verschillende studies binnen de systematische review scoorden bewoners in kleinschalige woonvormen bijvoorbeeld beter op onderdelen zoals:
- sociale relaties;
- positief affect;
- iets betekenisvols te doen hebben;
- autonomie;
- privacy;
- het gevoel thuis te zijn.
Tegelijk werden deze positieve verschillen niet in ieder onderzoek of op iedere maat voor kwaliteit van leven gevonden.
Daarom is het verstandiger om niet te zeggen dat kleinschalige zorg de kwaliteit van leven verhoogt, maar dat een kleinschalige inrichting mogelijkheden kan bieden om beter aan te sluiten bij wat bewoners belangrijk vinden.
Lees ook kwaliteit van leven in het verpleeghuis.
Meer ruimte voor persoonsgerichte zorg
Een van de sterkste kanten van kleinschalige zorg is de mogelijkheid om het dagelijks leven minder vanuit vaste organisatieroutines in te richten.
Denk bijvoorbeeld aan verschillen in:
- tijdstip van opstaan;
- eten en drinken;
- activiteiten;
- rustmomenten;
- sociale contacten;
- persoonlijke gewoonten;
- betrokkenheid bij huishoudelijke activiteiten.
In kleinschalige woonvormen kunnen medewerkers bewoners vaak beter leren kennen. Kwalitatief Nederlands onderzoek naar groepswonen voor mensen met dementie laat zien dat bewoners, familie en medewerkers juist de ruimte voor individuele aandacht en het aansluiten op persoonlijke behoeften als waardevol ervaren.
Dat past bij maatwerk leveren in de zorg.
Kleinschaligheid en eigen regie
Een huiselijke zorgomgeving kan ook mogelijkheden bieden om bewoners meer invloed te geven op hun eigen dagelijkse leven.
Dat sluit aan op het huidige Generiek Kompas Samen werken aan kwaliteit van bestaan. Het kwaliteitskader volgt de vraag van de cliënt en legt nadruk op wensen, mogelijkheden, het sociale netwerk en kwaliteit van bestaan.
Eigen regie betekent daarbij niet dat iedere bewoner alles zelfstandig moet doen.
Het betekent vooral dat de organisatie blijft kijken naar vragen zoals:
- Wat kan iemand zelf?
- Wat wil iemand zelf blijven doen?
- Welke keuzes zijn voor deze persoon belangrijk?
- Waar is ondersteuning nodig?
- Wanneer vraagt veiligheid om andere afspraken?
Kleinschaligheid kan hiervoor ruimte creëren, maar medewerkers moeten die ruimte vervolgens ook daadwerkelijk benutten.
Een huiselijke omgeving is niet automatisch persoonsgericht
Een kleine woonkamer, open keuken en zes of acht bewoners maken een organisatie nog niet automatisch persoonsgericht.
Een locatie kan er huiselijk uitzien terwijl de dagelijkse werkwijze nog steeds sterk wordt bepaald door vaste routines van de organisatie.
Denk bijvoorbeeld aan:
- iedereen op hetzelfde moment uit bed helpen;
- vaste eetmomenten zonder ruimte voor voorkeuren;
- activiteiten plannen zonder te kijken naar individuele interesses;
- taken overnemen die bewoners nog zelf kunnen uitvoeren;
- beslissingen nemen zonder bewoners of naasten te betrekken.
Het zorgconcept en gedrag van medewerkers zijn daarom minstens zo belangrijk als de fysieke omvang van de woonvorm.
Effect van kleinschalige zorg bij dementie
Veel onderzoek naar kleinschalige zorg is uitgevoerd bij mensen met dementie.
Juist voor deze doelgroep kunnen een overzichtelijke omgeving, herkenbare dagelijkse activiteiten en medewerkers die bewoners kennen waardevol zijn.
Onderzoek naar verschillende innovatieve woonvormen laat bijvoorbeeld zien dat sommige vormen bijdragen aan meer deelname aan dagelijkse activiteiten en bepaalde aspecten van kwaliteit van leven. De resultaten zijn echter niet overal hetzelfde en hangen sterk samen met de manier waarop het concept wordt uitgevoerd.
Daarom moet je voorzichtig zijn met claims zoals:
“Kleinschalige zorg vermindert probleemgedrag bij dementie.”
Onderzoek ondersteunt zo’n algemene conclusie niet. Sommige studies vonden juist geen verschil of zelfs meer gedrags- en psychologische symptomen.
De praktische les: kijk niet alleen naar groepsgrootte, maar naar de combinatie van omgeving, deskundigheid, activiteiten, relaties en persoonsgerichte ondersteuning.
Effect op medewerkers
Ook voor medewerkers kan kleinschalig werken voordelen hebben.
Een vast team rond een beperkte groep bewoners kan het gemakkelijker maken om cliënten goed te leren kennen en veranderingen sneller te herkennen. Medewerkers hebben binnen sommige kleinschalige concepten bovendien bredere taken en zijn meer betrokken bij het dagelijkse leven.
Oudere Nederlandse onderzoeken hebben aanwijzingen gevonden voor meer werktevredenheid, motivatie en minder burn-out binnen bepaalde kleinschalige woonvormen. De beschikbare kennis is echter onvoldoende om daaruit algemeen te concluderen dat kleinschalige zorg bijvoorbeeld leidt tot lager ziekteverzuim of minder personeelsverloop.
Die claims zou ik daarom niet gebruiken.
Kleinschalig werken kan juist meer van medewerkers vragen
Een kleinere setting betekent bovendien niet automatisch dat het werk eenvoudiger wordt.
Medewerkers kunnen juist breder verantwoordelijk zijn. Zij moeten bijvoorbeeld tegelijkertijd:
- zorg verlenen;
- gedrag signaleren;
- activiteiten ondersteunen;
- contact onderhouden met familie;
- rapporteren;
- huishoudelijke dagelijkse activiteiten begeleiden;
- risico’s bewaken.
Dat vraagt om voldoende deskundigheid en duidelijke verantwoordelijkheden.
Een kleinschalige organisatie moet daarom net zo bewust nadenken over personeelsinzet, scholing, achterwacht en continuïteit als een grotere organisatie.
Lees ook personeel ouderenzorg.
Effect op familie en mantelzorgers
Een kleinere woonomgeving kan ook invloed hebben op de relatie tussen familie en professionele zorgverleners.
Nederlands en Belgisch onderzoek onder familieleden van bewoners met dementie liet zien dat familie in kleinschalige woonvormen meer contact rapporteerde met professionele zorgverleners en tevredener was over dat contact. Ook ervoeren zij meer aandacht voor hun eigen gevoelens en betere luistervaardigheden richting bewoners.
Dat betekent niet dat samenwerking vanzelf goed gaat.
Juist doordat familie dichtbij staat, moeten verwachtingen duidelijk zijn. Bespreek bijvoorbeeld:
- welke rol familie wil hebben;
- welke zorgtaken mantelzorgers uitvoeren;
- hoe informatie wordt gedeeld;
- welke verantwoordelijkheden bij professionals liggen;
- hoe overbelasting wordt voorkomen;
- wanneer afspraken opnieuw worden geëvalueerd.
Lees meer bij familie en mantelzorg betrekken.
Welke factoren bepalen het effect van kleinschalige zorg?
Het resultaat hangt dus niet alleen af van de vraag of een woonvorm groot of klein is.
Verschillende factoren spelen samen een rol.
Personele continuïteit
Vaste gezichten kunnen helpen om bewoners goed te kennen. Bij veel wisselingen of inzet van onbekende medewerkers verdwijnt een deel van dat voordeel.
Deskundigheid
Medewerkers moeten beschikken over kennis die past bij de doelgroep, bijvoorbeeld over dementie, medicatie, gedrag en onvrijwillige zorg.
De fysieke omgeving
Een herkenbare, overzichtelijke omgeving kan dagelijks functioneren ondersteunen. Ook veiligheid, toegankelijkheid, privacy en mogelijkheden om naar buiten te gaan zijn belangrijk.
Ruimte voor persoonlijke keuzes
Kleinschaligheid heeft weinig waarde wanneer bewoners uiteindelijk alsnog allemaal hetzelfde dagritme moeten volgen.
Zinvolle activiteiten
Onderzoek naar kleinschalige woonvormen laat juist op het gebied van dagelijkse activiteiten regelmatig positieve verschillen zien.
Het hoeft daarbij niet altijd om georganiseerde activiteiten te gaan. Ook koken, tafel dekken, tuinieren of samen koffie drinken kunnen betekenisvolle onderdelen van het dagelijks leven zijn.
Betrokkenheid van naasten
Familie en mantelzorgers kunnen kennis geven over levensgeschiedenis, gewoonten en voorkeuren. Duidelijke samenwerking voorkomt dat die betrokkenheid afhankelijk wordt van toevallige afspraken.
Goed kwaliteitsmanagement
Ook een kleine zorgorganisatie moet leren van:
- cliëntfeedback;
- klachten;
- incidenten;
- audits;
- medewerkers;
- familie;
- kwaliteitsgegevens.
Kleinschaligheid vervangt kwaliteitsmanagement dus niet.
Kleinschalige zorg en het Generiek Kompas
Het huidige Generiek Kompas sluit inhoudelijk goed aan bij veel uitgangspunten achter kleinschalige zorg.
Het kompas kijkt naar langdurige zorg en kwaliteit van bestaan van mensen thuis, in de wijk en in het verpleeghuis. Het volgt daarbij de vraag van de cliënt in plaats van uitsluitend de locatie of organisatievorm.
Voor kleinschalige zorg betekent dit dat organisaties niet alleen moeten vragen:
“Hoe klein zijn onze groepen?”
maar vooral:
“Hoe draagt onze manier van organiseren bij aan kwaliteit van bestaan?”
Denk daarbij aan:
- kennen we de wensen en behoeften van bewoners?
- krijgen bewoners daadwerkelijk ruimte voor eigen keuzes?
- betrekken we het netwerk passend?
- hebben medewerkers voldoende deskundigheid?
- leren we structureel van ervaringen?
- kunnen we laten zien waar verbetering nodig is?
Meer hierover lees je bij Generiek Kompas verpleeghuiszorg.
Hoe meet je zelf het effect van kleinschalige zorg?
Een organisatie hoeft niet alleen op algemeen onderzoek te vertrouwen.
Je kunt ook binnen je eigen organisatie onderzoeken of de gekozen werkwijze het gewenste resultaat oplevert.
Kijk bijvoorbeeld naar:
Cliënten
- ervaren kwaliteit van leven;
- eigen regie;
- cliënttevredenheid;
- deelname aan activiteiten;
- klachten en signalen.
Familie
- tevredenheid over samenwerking;
- ervaren betrokkenheid;
- duidelijkheid over afspraken;
- mantelzorgbelasting.
Medewerkers
- ervaren werkdruk;
- werktevredenheid;
- personeelsverloop;
- ziekteverzuim;
- deskundigheid.
Kwaliteit en veiligheid
- incidenten;
- medicatieveiligheid;
- dossiervorming;
- interne audits;
- verbeteracties.
Vergelijk deze informatie over een langere periode. Zo voorkom je dat je alleen vanuit het zorgconcept redeneert en niet controleert of het daadwerkelijk werkt.
Lees ook cliënttevredenheid ouderenzorg meten en interne audits zorg.
Is kleinschalige zorg altijd beter dan grootschalige zorg?
Nee. De onderzoeksresultaten geven onvoldoende basis om te zeggen dat kleinschalige zorg in alle situaties beter is dan een grotere woon- of zorgvorm.
Een grotere organisatie kan bijvoorbeeld eveneens werken met kleine vaste teams, persoonsgerichte zorg, herkenbare woonomgevingen en veel eigen regie.
Omgekeerd kan een kleine woonvoorziening tekortschieten wanneer:
- medewerkers onvoldoende deskundig zijn;
- personele continuïteit ontbreekt;
- processen onduidelijk zijn;
- veiligheid onvoldoende is georganiseerd;
- bewoners weinig daadwerkelijke keuzevrijheid hebben.
De omvang van de locatie is dus slechts één factor.
Van kleinschalig concept naar goed beleid
Wanneer je als zorgorganisatie kleinschalig wilt werken, moet het gedachtegoed ook terugkomen in beleid en werkprocessen.
Denk onder andere aan:
- intake en zorgplanning;
- persoonsgerichte zorg;
- personeel en deskundigheid;
- zorgplan en evaluaties;
- familieparticipatie;
- medicatieveiligheid;
- incidenten;
- klachten;
- onvrijwillige zorg;
- privacy;
- continuïteit;
- kwaliteitsverbetering.
Zo voorkom je dat kleinschaligheid alleen een visie of inrichting van het gebouw blijft.
Hoe helpt Zorgly bij kleinschalige zorg?
Een kleinschalige zorgomgeving kan veel ruimte geven voor persoonlijke aandacht. Tegelijk moeten achter de huiselijke omgeving professionele afspraken en processen staan.
Zorgly biedt voor de ouderenzorg een online beleidsomgeving met beleid, protocollen, templates, een gebruiksaanwijzing met checklists, planning en kennisbronnen.
Binnen de beleidsbasis is onder andere aandacht voor:
- het primaire zorgproces;
- persoonsgerichte zorg;
- zorgplannen en evaluaties;
- personeel en deskundigheid;
- familie en mantelzorg;
- kwaliteit en veiligheid;
- incidenten en klachten;
- interne audits en verbeteren.
Daarmee helpt Zorgly organisaties om het zorgconcept te verbinden aan een praktisch kwaliteitsmanagementsysteem.
Zorgly garandeert niet dat een kleinschalige werkwijze tot bepaalde effecten leidt. De organisatie blijft zelf verantwoordelijk voor passende implementatie en voor het volgen van de resultaten in de praktijk.
Bekijk alles over ouderenzorg voor meer informatie over beleid en kwaliteit binnen de ouderenzorg.
Veelgestelde vragen over het effect van kleinschalige zorg
Onderzoek laat op sommige onderdelen positieve effecten zien, bijvoorbeeld op sociale relaties, activiteiten, autonomie en bepaalde aspecten van kwaliteit van leven. Niet ieder onderzoek vindt echter dezelfde effecten.
Niet automatisch. Kleinschalige woonvormen kunnen gunstige voorwaarden bieden voor persoonsgerichte dementiezorg, maar onderzoek laat geen eenduidig voordeel zien op alle uitkomsten.
Dat kan niet algemeen worden gesteld. Sommige onderzoeken laten gunstige resultaten zien, terwijl andere geen verschil of juist meer gedrags- en psychologische symptomen rapporteren.
Er zijn onderzoeken die aanwijzingen geven voor meer werktevredenheid en motivatie binnen bepaalde kleinschalige woonvormen. Dat betekent niet dat voor iedere organisatie automatisch een positief effect op personeel ontstaat.
Daarvoor is onvoldoende basis om een algemene conclusie te trekken. Ziekteverzuim wordt bovendien beïnvloed door veel andere factoren, zoals werkdruk, leiderschap, personeelsbezetting en arbeidsomstandigheden.
Onderzoek onder familie van mensen met dementie liet binnen kleinschalige woonvormen onder andere meer contact en meer tevredenheid over het contact met zorgmedewerkers zien.
Onder andere personele continuïteit, deskundigheid, een passende woonomgeving, eigen regie, zinvolle activiteiten, samenwerking met naasten en goed kwaliteitsmanagement.
Nee. Ook binnen een kleine woonvorm kunnen vaste organisatieroutines leidend worden. Persoonsgericht werken vraagt dat medewerkers daadwerkelijk aansluiten bij wensen, mogelijkheden en het dagelijks leven van bewoners.
